Pomysły na zabawy andrzejkowe
Andrzejki to czas zabaw i wróżb matrymonialnych. Poza woskiem, ważnymi akcesoriami wskazującymi na przyszłość były buty, gałązki wiśni a nawet czosnek! Na kresach wschodnich znaną praktyką było wysiewanie tego dnia ziaren lnu i konopi na poletkach andrzejkowych oraz w garnkach, które w celu zwabienia kawalera do panny grabiono męskimi spodniami. Trudno naszym przodkom odmówić fantazji…
Hipotez co do andrzejkowego świętowania jest kilka. Według jednych obyczaj pochodzi ze starożytnej Grecji, na co może wskazywać źródłosłów imienia Andrzej (gr. Andress) – gdzie aner, andros oznacza męża i mężczyznę. Inni wiążą andrzejki z bliższym nam geograficznie kultem starogermańskiego boga Freyera, który uważany był za patrona miłości, płodności i wszelkich bogactw.
Wśród mniej uciążliwych wróżb naszych przodków znaleźć można zwyczaj sypania ziaren lnu i konopi wokół łóżka i do pościeli, którą strząsano i deptano na szczęście w małżeństwie. Często rozebrane do naga dziewczyny obsypywały się ziarnem, także na szczęście. Aby uchronić się przed złym snem (przeszkadzającym tej nocy w ujrzeniu przyszłego męża), ramy okien, drzwi i bramy smarowano czosnkiem – co, jak sądzę, współcześnie byłoby posunięciem ekstremalnym, szczególnie na klatce schodowej w blokach.
Tego wieczoru dziewczęta zrywały gałązkę wiśni, którą wstawiano do wody, aby zakwitła na Boże Narodzenie. Kwitnienie oznaczało szybkie zamążpójście.
Do czasów współczesnych praktykowane jest umieszczanie różnych przedmiotów o symbolicznym znaczeniu (listek – staropanieństwo, pierścionek – ślub, różaniec lub medalik –stan kapłański lub zakonny), które wybiera losujący z zasłoniętymi oczami. Popularne jest też lanie wosku i odgadywanie z cienia rzucanego na oświetloną ścianę sylwetki przyszłego męża/żony lub przedmiotów związanych z wykonywanym przez niego zawodem. Laniu wosku towarzyszyły często słowa przywołane przez M. Bielskiego w komedii z XVI w. pt. „Justyn i Konstancja”:
Nalejcie wosku na wodę,
Poznajcie swoją przygodę.
Słychałam od swojej macierze,
Gdy która mówi pacierze,
W wigilię Jędrzeja świętego,
Ujrzy oblubieńca swojego.
Poza wspomnianymi powszechnie znana jest też wróżba, która przeznaczona jest tylko dla niezamężnych panien na wydaniu, polega na ustawianiu przez uczestniczki zabawy swoich butów gęsiego jeden za drugim, przy czym ostatni trzewik przestawiany jest potem na początek kolejki, która zmierza do progu drzwi wejściowych. Ta panna, której bucik pierwszy przekroczy próg pomieszczenia, jako pierwsza wyjdzie za mąż.
Wróżbom panien towarzyszyły też często popisy sprawnościowe mężczyzn. Ten, który lepiej przeskakiwał przez ognisko, wygrał rywalizację „siłując się na rękę lub ciupagę”, mógł wybierać jako pierwszy pannę do tańca. Podobnie kończyła się rywalizacja wspinających się na posmarowane tłuszczem słupy oraz konsumowane na wyścigi jabłka, które umieszczano na sznurkach. Nie lada wyczynem były wyścigi w jutowych workach lub ze spętanymi nogami, które do dziś dostarczają dużo radości.
Źródło: B. Ogrodowska, „Zwyczaje, obrzędy i tradycje w Polsce”.
Wśród mniej uciążliwych wróżb naszych przodków znaleźć można zwyczaj sypania ziaren lnu i konopi wokół łóżka i do pościeli, którą strząsano i deptano na szczęście w małżeństwie. Często rozebrane do naga dziewczyny obsypywały się ziarnem, także na szczęście. Aby uchronić się przed złym snem (przeszkadzającym tej nocy w ujrzeniu przyszłego męża), ramy okien, drzwi i bramy smarowano czosnkiem – co, jak sądzę, współcześnie byłoby posunięciem ekstremalnym, szczególnie na klatce schodowej w blokach.
Tego wieczoru dziewczęta zrywały gałązkę wiśni, którą wstawiano do wody, aby zakwitła na Boże Narodzenie. Kwitnienie oznaczało szybkie zamążpójście.
Do czasów współczesnych praktykowane jest umieszczanie różnych przedmiotów o symbolicznym znaczeniu (listek – staropanieństwo, pierścionek – ślub, różaniec lub medalik –stan kapłański lub zakonny), które wybiera losujący z zasłoniętymi oczami. Popularne jest też lanie wosku i odgadywanie z cienia rzucanego na oświetloną ścianę sylwetki przyszłego męża/żony lub przedmiotów związanych z wykonywanym przez niego zawodem. Laniu wosku towarzyszyły często słowa przywołane przez M. Bielskiego w komedii z XVI w. pt. „Justyn i Konstancja”:
Nalejcie wosku na wodę,
Poznajcie swoją przygodę.
Słychałam od swojej macierze,
Gdy która mówi pacierze,
W wigilię Jędrzeja świętego,
Ujrzy oblubieńca swojego.
Poza wspomnianymi powszechnie znana jest też wróżba, która przeznaczona jest tylko dla niezamężnych panien na wydaniu, polega na ustawianiu przez uczestniczki zabawy swoich butów gęsiego jeden za drugim, przy czym ostatni trzewik przestawiany jest potem na początek kolejki, która zmierza do progu drzwi wejściowych. Ta panna, której bucik pierwszy przekroczy próg pomieszczenia, jako pierwsza wyjdzie za mąż.
Wróżbom panien towarzyszyły też często popisy sprawnościowe mężczyzn. Ten, który lepiej przeskakiwał przez ognisko, wygrał rywalizację „siłując się na rękę lub ciupagę”, mógł wybierać jako pierwszy pannę do tańca. Podobnie kończyła się rywalizacja wspinających się na posmarowane tłuszczem słupy oraz konsumowane na wyścigi jabłka, które umieszczano na sznurkach. Nie lada wyczynem były wyścigi w jutowych workach lub ze spętanymi nogami, które do dziś dostarczają dużo radości.
Źródło: B. Ogrodowska, „Zwyczaje, obrzędy i tradycje w Polsce”.
mk