Zamechowskie żłobki i przedszkola (odc. 1)
Oprócz działalności kulturalnej, sportowej i rekreacyjnej, edukacyjnej, budowlanej, leczniczej Zakłady Mechaniczne Zamech - w ramach swojej misji socjalnej i społecznej - obejmowały opieką również dzieci swoich pracowników. W okresie swojego istnienia w czasie nieco ponad czterech dekad zamechowskie żłobki wychowały ok. 5400, a przedszkola – blisko 6900 dzieci. W dwóch kolejnych publikacjach chciałbym przedstawić te placówki, odegrały bowiem w powojennym Elblągu niebagatelną rolę.
Pierwszy zamechowski żłobek powstał już w roku 1948 i mieścił się w części pomieszczeń willi przy ul. Stoczniowej zwanej „Pałacykiem”, który w późniejszym czasie został siedzibą Zakładowego Domu Kultury. Placówka opiekowała się na początku 50 dziećmi, ale liczba ta z każdym rokiem rosła. W roku 1953 placówka została przeniesiona do nowo wybudowanego nieopodal budynku przyzakładowego żłobka, któremu nadano nazwę „Krasnal”. „Krasnal” mógł objąć opieką ok. 150 dzieci, ale bywały lata, że liczbę tę przekraczano. Mimo, że permanentnie przepełniony, realizował zazwyczaj 80% potrzeb, a w najtrudniejszych czasach zaledwie 60% potrzeb! Przez całe dekady więc przewijał się w prasie zakładowej problem dostępności miejskich żłobków dla zamechowskich dzieci oraz wynikających z tego niedogodności i perturbacji, ale przede wszystkim związanych z tym silnych oczekiwań zwiększenia przez Zamech ilości miejsc w zakładowych placówkach opieki nad najmłodszymi dziećmi. Doszło do tego dopiero w drugiej połowie lat 70. XX w. o czym dalej w tym tekście.
Bitwa o miejsce w żłobku
Rodzice starający się o miejsce w zakładowym żłobku zobowiązani byli w terminie do połowy czerwca do składania podań o przyjęcie dziecka do żłobka w nowym roku szkolnym zaczynającym się od września. Bywało, że na jedno miejsce przypadały nawet 2 podania! Podania te trafiały do komisji socjalnej przy Radzie Zakładowej, która nie miała łatwego zadania. Rodzice czynili wszelkie starania, by to właśnie ich podanie zostało pozytywnie rozpatrzone.
W okresie wakacji - w lipcu lub w sierpniu - zamykano poszczególne placówki na miesiąc i wówczas rodzice albo sami musieli zorganizować opiekę nad dziećmi, albo skorzystać z innych czynnych placówek. Nie było to łatwe, ponieważ w Elblągu w latach 60., 70. i częściowo 80. XX w. permanentnie brakowało miejsca w żłobkach dla około 200 dzieci!
Rewolucja „odzieżowa” w żłobku
W 1965 zmieniono zasady funkcjonowania żłobka „Krasnal” w zakresie ubranek dla dzieci. Otóż od tego roku za zabezpieczenie ubranek odpowiedzialni byli rodzice, a nie jak do tej pory żłobek. Zmianę tę wprowadzono w ślad za wytycznymi Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej. Decyzje te wywołały sporo protestów wśród rodziców. Tymczasem rozporządzenie ministerialne miało na celu nie tylko ograniczenie kosztów funkcjonowania żłobków, ale przede wszystkim ułatwienie adaptacji dzieci w nowym środowisku poprzez zindywidualizowany wygląd maluchów. Do tej pory bowiem były one przebierane w ubranko „żłobkowe”, które dla wszystkich było dokładnie takie same i monotonne. Poza tym liczono na zwiększenie poczucia odpowiedzialności rodziców za dbałość o estetyczny wygląd ich pociech oraz skrócenie czasu przyjmowania i odbierania dzieci, poprzez usunięcie konieczności ich przebierania.
Żłobkowe deficyty i bolączki
Przez cały czas funkcjonowania zamechowskie żłobki borykały się różnymi problemami. Na czoło wysuwały się następujące:
- chroniczny niedobór miejsc i postulaty budowy nowego żłobka. Bywało, że nawet ponad 100 zamechowskich dzieci nie dostawało się do „Krasnala” i musiało szukać miejsca w placówkach miejskich
- przepełnione grupy
- batalia o wydłużenie czasu pracy żłobka, by ułatwić rodzicom odebranie pociech
- niedoinwestowanie objawiające się skromnym wyposażeniem i różnymi niedoborami
- niska temperatura zimą i braki ciepłej wody. W którymś wywiadzie prasowym kierowniczka żłobka „Krasnal” marzyła o jak najszybszym podłączeniu obiektu do miejskiej sieci ciepłowniczej.
- organizacja wózkarni - wózki najwcześniej odprowadzane trafiały do wózkarni najgłębiej, a potem był problem, aby je stamtąd wyciągnąć.
- otoczenie żłobka w tym ogródek jordanowski regularnie dewastowany (szczególnie w czasie letniej przerwy) przez „chuliganerię” (to określenie z czasów PRL), co rodziło postulat zatrudnienia dozorcy
- w mini-żłobku na Zatorzu brak telefonu -w efekcie placówka pozbawiona była możliwości szybkiego wezwania pomocy, jak chociażby w sytuacji, kiedy jedno z dzieci dostało ataku astmy.
Patronat zakładowy i społeczny
Z prasy zakładowej przebija wyraźny obraz ogromnej troski zamechowskiego Biura Administracyjno-Socjalne o przyzakładowe żłobki i przedszkola oraz znajdujące się pod jego opieką dzieci. Wspomniane biuro zapewniało pełną obsługę techniczną tych placówek. W ramach tej działalności znany elbląski artysta-plastyk Gerard Kwiatkowski (zatrudniony przecież do końca lat 60. XX w. w zamechowskiej pracowni dekoratorskiej) projektował znajdujące się przy żłobkach i przedszkolach ogródki jordanowskie, a w nich urządzenia do rekreacji – huśtawki, karuzele, drabinki etc., które potem spawano i montowano w zamechowskich halach. Zabawki i mebelki do żłobków i przedszkoli wykonywała zamechowska pracownia stolarska.
Na poszczególnych wydziałach produkcyjnych powstawały spontanicznie komitety patronackie, które w ramach czynów społecznych organizowały i wyposażały place zabaw, wykonywały urządzenia rekreacyjne, realizowały prace porządkowe i estetyzujące otoczenie żłobka
Zamechowskie mini-żłobki
W efekcie ponad 20-letnich zabiegów o poprawę sytuacji z niedoborem miejsc w żłobku, w styczniu 1976 uruchomiono przy ul. Kościuszki 31 mini-żłobek. Powstał on w mieszkaniu M-5 na parterze świeżo oddanego do użytku wieżowca, powstałego przy znacznym zaangażowaniu finansowym Zamechu. W mieszkaniu dokonano stosownych dostosowań i adaptacji. Oprócz sal dla dzieci mini-żłobek dysponował kuchnią do podgrzania posiłków oraz gabinetem medycznym. Mini-żłobek funkcjonował jako filia „Krasnala”, z którego kuchni dowożono jedzenie w termosach. W placówce tej przebywało zwykle 20 dzieci w wieku od 18 miesięcy do 3 lat. Była to to placówka eksperymentalna na skalę całego województwa, zainspirowana programem telewizyjnym promującym tworzenie takich żłobków na nowo powstałych osiedlach mieszkaniowych. Inicjatywa ta przyjęta została przez rodziców z ogromnym entuzjazmem. W kwietniu 1978 otwarto drugi mini-żłobek – tym razem na Zatorzu - również w zamechowskim wieżowcu wybudowanym przy ul. Malborskiej.
Wszystkich zainteresowanych powojennymi dziejami Elbląga, a w szczególności jego przemysłem zachęcam do kontaktu pod adresem daniel.lewandowski1967@gmail.com. Liczę też na dzielenie się ciekawymi wątkami, które mogłyby się stać inspiracją do dalszych opowieści o Zamechu.
Zachęcam ponadto do zapoznania się z moimi wcześniejszymi, tematycznie związanymi publikacjami internetowymi:
Turbinowe „Citius – Altius – Fortius” Zamechu
Zamechowskie kolosy”, czyli turbiny mocy 25 i 50 MW
„Zamechowska przygoda z turbinami 120 MW”
„Miss Zamechu”, czyli kariera zamechowskich „dwusetek”
„Zamechowska 360-tka i historia jednego czynu społecznego”
Zamechowskie „maluchy”, czyli turbiny napędowe i przemysłowe małej mocy
„Trzy generacje zamechowskich turbin ciepłowniczych”
„Zamechowski niespełniony sen o atomie”
Arcydzieła zamechowskiej pracowni modelarskiej
„Zamechowski Ośrodek Naukowo-Badawczy”
„Zamechowska Stacja Prób Turbin i organy parowe Gerarda”
Zamechowska Izba Tradycji i Pamięci: ktokolwiek widział, ktokolwiek wie…
STOP non stop, czyli 70 lat Stowarzyszenia Technicznego Odlewników Polskich w Elblągu
Zdarzyło się w Elblągu i Zamechu 30 lat temu. Jubileusz prywatyzacji
Zdarzyło się w Elblągu i Zamechu 45 lat temu. Rok cudów
Uchwała rządowa 40/72, czyli bitwa o Elbląg
Wspomnienie o Kamilu Czwiertni (1930-2022)
„Historia materialnego i intelektualnego dziedzictwa Zamechu po 1990 roku (odcinek 1)”
„Historia materialnego i intelektualnego dziedzictwa Zamechu po 1990 roku (odcinek 2)”
„Historia materialnego i intelektualnego dziedzictwa Zamechu po 1990 roku (odcinek 3)”
W klimatach zamechowskiego Radio-Studio
Zamechowska gazeta zakładowa „Na Warcie Pokoju”
Czterej przyjaciele z Zamechu zakładają Galerię EL
I Biennale Form Przestrzennych. To Zamech dał Gerardowi skrzydła
Jak Zamech inspirował artystów. Grafiki Haliny Różewicz-Książkiewicz
STOP non stop, czyli 70 lat Stowarzyszenia Technicznego Odlewników Polskich w Elblągu
Zamechowska Izba Tradycji i Pamięci: ktokolwiek widział, ktokolwiek wie…
Tajemnice schichauowskich piwnic
Zamechowskie budownictwo mieszkaniowe
Historia i osiągnięcia Zakładów Mechanicznych ZAMECH im. gen. Karola Świerczewskiego
Zamechowskie wyróżnienia, odznaczenia oraz nagrody pracownicze
Zamechowska służba zdrowia (Odcinek 1: Środowisko pracy i organizacja)
Zamechowscy „Judymowie” (Zamechowska służba zdrowia, odc. 2)
Przed Zamechem była Stocznia nr 16 (Odc. 1: Geneza i trudne początki)
Przed Zamechem była Stocznia nr 16 (Część 2: Struktura organizacyjna i ludzie)
Przed Zamechem była Stocznia nr 16 (Część 3: Odbudowa i działalność elbląskiej stoczni 1/2)
Przed Zamechem była Stocznia nr 16 (Część 4: Odbudowa i działalność elbląskiej stoczni 2/2)
Przed Zamechem była Stocznia nr 16 (Część 5: Koniec marzeń o stoczni)
Zamechowskie biblioteki (Odcinek 1: Zakładowa Biblioteka Techniczna)
Zamechowskie biblioteki (Odcinek 2: Zamechowskie ZOINTE i BOINTE)
Zamechowskie biblioteki (Odcinek 3: Zakładowa Biblioteka Zwią zkowa)
Rozważania w 75. rocznicę powstania Zamechu, odc. 1 Czym byłby Elbląg bez Zamechu
Rozważania na 75. rocznicę powstania Zamechu, odc. 2 Zamech wcale nie musiał powstać w Elblągu
Wspomnienie o Tadeuszu Ryterskim (1932-2024)
Zamechowskie szkolnictwo (Odc. 1, Historia Zespołu Szkół Zawodowych Zamech)
Zamechowskie szkolnictwo (Odc. 3, Uczniowie i nauczyciele ZSZ Zamech)
Zamechowskie szkolnictwo (Odc. 4, Uczniowie i nauczyciele ZSZ Zamech - ciąg dalszy)
Zamechowska dokumentacja konstrukcyjna (Odc. 1: System numeracji rysunków)
Co się stało z zamechowskim archiwum (Zamechowska dokumentacja konstrukcyjna, odc. 2)
Zamech kolebką elbląskiego sportu. Wspomnienie po latach
EFUK. Czy ktoś jeszcze pamięta?
O załodze Zamechu (zatrudnienie w latach 1945-60, odc. 1)
Zamechowskie pochody pierwszomajowe
Ludzie z pierwszych stron gazet w Zamechu. Odc. 1 Znani, lubiani i podziwiani
Ludzie z pierwszych stron gazet w Zamechu. Odc. 2 Znani, lubiani i podziwiani